به گزارش پایگاه خبری شهر اصیل و به نقل از خبرگزاری مهر، صنعت فولاد جهان امروز در میانه یک دگردیسیِ عمیق و چندلایه قرار دارد؛ گذاری تدریجی اما شتابنده از مدلهای سنتیِ مبتنی بر تناژ و ظرفیتسازیِ صِرف به سوی مدلهای پیشرفتهای که بر پایه دانش، خدمات مهندسی، داراییهای نامشهود و نوآوریِ فرآیندی استوار شدهاند.
در این فضای متحولِ جهانی، گروه فولاد مبارکه با اعلام و اجرای یک تغییر جهتِ استراتژیکِ بنیادین، نه تنها در حال بازتعریفِ هویتِ سازمانی خویش است، بلکه در تلاش است تا مرزهای مرسومِ صنعت فولاد در ایران و منطقه را جابهجا کند.
این تحول، در واقع گذاری عمیق از «سختافزارِ تولید» به «مغزافزارِ نوآوری» است؛ مسیری که با هدفِ خودکفاییِ فناورانه، بومیسازیِ دانش فنیِ پیشرفته و نهایتاً صادراتِ لایسنس و خدمات مهندسی طراحی شده است.
چنین رویکردی نه تنها شرکت را در برابر نوساناتِ ادواریِ بازارهای جهانی بیمه میکند، بلکه آن را به موتور پیشرانِ «پیچیدگیِ اقتصادی» در سطح ملی بدل میسازد؛ مفهومی که به اذعان بسیاری از اقتصاددانانِ توسعه، شرط اصلیِ عبور از اقتصادِ مبتنی بر منابع به اقتصادِ مبتنی بر دانش و خلاقیت است.
این مسیرِ تکاملی که ریشه در دورانِ حماسهسازِ پس از جنگ تحمیلی دارد، با مأموریتِ راهبردیِ «بازسازی» آغاز شد؛ دورانی که در آن شعلههای صنعت دوباره افروخته شد و امروزه آن تجربه پایداری، به بلوغِ نوسازی و نوآفرینی رسیده است.
در همین خصوص فولاد مبارکه توانسته بازسازی بخشهای مختلف را با قدرت و جدیت پیش ببرد و موفقیتهای چشمگیری نیز در این زمینه حاصل شده است.
گذار از عملیاتمحوری به دانشیشدن؛ معماریِ یک سازمانِ فناورِ تمامعیار
مهمترین وجه تمایزِ این تغییر پارادایم، در تحولِ بنیادینِ جایگاه و کارکردِ «تحقیق و توسعه» در ساختار سازمانی فولاد مبارکه نمود پیدا میکند.
در مدلهای سنتیِ حاکم بر صنایع سنگین کشور، واحدهای تحقیق و توسعه همواره به عنوان «مراکز هزینه» نگریسته میشدند؛ واحدهایی که بدون ایجادِ درآمدِ مستقیم، بودجه مصرف میکردند و ارزشآفرینیِ آنها اغلب در کوتاهمدت قابل اندازهگیری نبود.
اما در پارادایم جدیدِ فولاد مبارکه، این نگاه دگرگون شده است. امروزه، R&D به قلبِ خلق ثروت و یکی از اصلیترین «مراکز سود» سازمان تبدیل شده است.
این تغییرِ مفهومی، به خودیِ خود یک انقلابِ مدیریتی محسوب میشود؛ زیرا کلِ منطقِ سرمایهگذاری، تخصیص بودجه و ارزیابیِ عملکرد در سازمان را دگرگون میکند.
نشانهی عینیِ این بلوغِ فناورانه را میتوان در توانمندیِ فولاد مبارکه برای «مدیریتِ دانشِ نهفته در فرآیندهای تولیدی» مشاهده کرد.
جایی که شرکت قادر شده است، بدونِ کمترین اتکا به لایسنسورهای بینالمللی و در شرایط تحریم، کورههای ذوب خود را بازطراحی، بازسازی و راهاندازی مجدد کند، یعنی دستیابی به «کد منبع» تولید فولاد.
باید به خاطر داشت که بلافاصله پس از پایان جنگ، موضوع بازسازیِ بنیادینِ فولاد با تکیه بر اراده داخلی شروع شد و با همین رویکردِ جهادی، اتفاقات بسیار مبارکی در پهنه صنعت رخ داد.
پیشرفتهای چشمگیر و خیرهکنندهای که امروز شاهد آن هستیم، گواهی بر این مدعاست که حرکت از «بازسازیِ پس از جنگ» به سمت «نوسازیِ مدرن»، با موفقیتی تام صورت گرفته است.
این یعنی سازمان به درجهای از خودآگاهیِ فنی و مهندسی رسیده است که میتواند از یک مصرفکننده صرف و همیشگیِ تکنولوژی، به یک خالق و توسعهدهنده فناوری تبدیل شود.
این خودآگاهیِ فنی، امکانِ پیادهسازی مفاهیم پیشرفتهای نظیر هوشمندسازی خطوط تولید، بهینهسازی انرژی، بازیافت حرارتی و استفاده از الگوریتمهای دادهمحور برای کنترل کیفیت را فراهم آورده است.
در چنین فضایی، دانش دیگر یک کالای وارداتی نیست، بلکه یک «داراییِ استراتژیک» است که به طور مستمر تولید، ذخیره، بازتولید و تکثیر میشود.
این رویکردِ تحولآفرین، اما، محدود به مرزهای سازمان باقی نمانده است.
فولاد مبارکه با نگاهی هوشمندانه، در حالِ ایجاد و تقویت یک «اکوسیستمِ نوآوریِ باز» است. تعامل ساختاریافته با شرکتهای دانشبنیان، استارتاپهای فناور، صندوقهای سرمایهگذاری خطرپذیرِ شرکتی (CVC) و شبکههای تأمینکننده فناوری، نشان میدهد که مدیریت ارشد شرکت به خوبی دریافته است که نوآوریِ بزرگ، درون دیوارهای یک سازمان منزوی متولد نمیشود، بلکه در محلِ تلاقیِ ایدهها، سرمایهها و استعدادهای گوناگون شکل میگیرد.
این رویکردِ شبکهای، به شرکت اجازه میدهد تا از چابکی، سرعت و خلاقیتِ استارتاپها بهرهمند شود، بدون آن که گرفتار بروکراسیِ سنگین و فرآیندهای کندِ تصمیمگیری در سازمانهای بزرگ و پیچیده شود.
نتیجهی این همافزایی، تبدیل شدنِ هزینههای سنگینِ تحقیق و توسعه به جریانهای درآمدیِ متنوع و پایدار است؛ جایی که فناوریهای بومیسازی شده در حوزههای حیاتیِ نظیر فولاد سبز و بهینهسازی انرژی، نه تنها مصرف داخلی را کاهش میدهند، بلکه قابلیت تجاریسازی و صادرات به بازارهای منطقهای را نیز پیدا میکنند.
نکتهی حائز اهمیت دیگر، تطابق کامل این مسیر با الگویِ تحولِ شرکتهای پیشروی جهانی است.
بررسی تطبیقی نشان میدهد که غولهای صنعت فولاد نظیر «پوسکو» در کره جنوبی، «نیپون استیل» در ژاپن و شرکتهای مهندسیِ برتر اروپایی نظیر «دانیلی» و «اساماس گروپ»، همگی مسیر مشابهی را برای تضمینِ بقا و حفظ رقابتپذیری خود طی کردهاند.
پوسکو با ابداعِ مفهوم «بازاریابیِ راهحل»، نشان داد که فروشِ فولاد به همراهِ خدمات مهندسی، ارزش افزودهای به مراتب بیشتر از فروشِ صرفِ ورق فولادی ایجاد میکند.
نیپون استیل با ایجاد یک بازوی مهندسیِ قدرتمند، توانست از دانشِ انباشتهشدهی خود برای صدور لایسنس در حوزهی فولاد سبز و بهرهوری انرژی استفاده کند و نهایتاً، شرکتهایی نظیر دانیلی و اساماس گروپ از ابتدا بر این اصل بنا شدهاند که سود اصلیِ آنها نه از فروشِ محصول نهایی، بلکه از فروشِ «دانشِ طراحی، مهندسی و ساختِ خطوط تولید» تأمین میشود.
فولاد مبارکه با هدفگذاریِ خود، در واقع در تلاش است تا ضمن تلفیقِ تجارب موفق این الگوها، نسخهای بومی و منطقهای از این مدل کسبوکارِ دانشبنیان را خلق کند؛ نسخهای که بتواند ایران را از یک واردکننده و مصرفکننده تکنولوژی، به یک صادرکننده و خالق آن در سطح منطقه تبدیل کند.
بازسازی جهادی فولاد مبارکه پس از جنگ رمضان
چشمانداز بلندمدت و بلندپروازانهای که فولاد مبارکه برای خود ترسیم کرده است، فراتر از افزایش صرف ظرفیت اسمی تولید است.
هدف غایی این شرکت، تبدیل شدن به یک صادرکننده معتبر لایسنس و یک پیمانکار اصلیِ پروژههای EPC (مهندسی، تأمین تجهیزات و ساخت) در سطح منطقه است.
این بدان معناست که فولاد مبارکه در افق بلندمدت، نه تنها به تولید فولاد ادامه میدهد، بلکه «دانشِ تولید فولاد» را نیز به عنوان یک کالای ارزشمند و راهبردی به سایر کشورهای منطقه صادر میکند.
این تغییرِ جایگاه در زنجیره ارزش جهانی، سه دستاوردِ بزرگِ ساختاری، اقتصادی و ژئوپلیتیک را به همراه خواهد داشت:
نخستین دستاورد، ارتقای جایگاه ژئوپلیتیک و صنعتی ایران در منطقه است.
وقتی یک کشور به «مرجع مهندسی» در یک صنعت استراتژیک تبدیل شود، قدرت چانهزنیِ آن در معادلات منطقهای و بینالمللی به طرز چشمگیری افزایش مییابد.
دیگر کشورها برای دسترسی به دانش فنی، ناگزیر از تعامل و همکاری با شرکتهای ایرانی خواهند بود. این یعنی خلق یک «قدرت نرمِ صنعتی» که تأثیرات آن فراتر از مرزهای اقتصاد و وارد عرصه دیپلماسی نیز میشود.
دومین دستاورد، تحقق تابآوری ساختاری در برابر تحریمها و محدودیتهای بینالمللی است. تجربه دهههای اخیر به خوبی نشان داده است که تحریمها عمدتاً بر وارداتِ تجهیزات، قطعات حساس و لایسنسهای فناورانه متمرکز هستند.
در واقع، پس از عبور از جنگ سخت، امروز در میانه یک «جنگ تکنولوژی» هستیم؛ اما اگر کشوری صاحبِ تمامی لایههای دانش و فناوری یک صنعت استراتژیک باشد، این تحریمها نه تنها کارآیی خود را از دست میدهند، بلکه به فرصتی برای تسریعِ خودکفایی و نوآوری تبدیل میشوند.
در چنین شرایطی، صنعت فولاد ایران به یک «جزیرهی ایمن» در دریای متلاطم تنشهای بینالمللی تبدیل خواهد شد.
سومین و شاید ژرفترین دستاورد، دستیابی به «پیچیدگی اقتصادی» است. این مفهوم که توسط اقتصاددانانی نظیر هیدالگو و هوسمان توسعه یافته است، نشان میدهد که ثروت واقعی ملتها نه در منابع طبیعی و زیرزمینی، بلکه در تنوع، انحصاری بودن و پیچیدگیِ دانشِ نهفته در محصولات و خدمات صادراتی آنها نهفته است.
کشوری که صرفاً فولاد خام یا ورق فولادی صادر میکند، در سطوح پایینِ پیچیدگی اقتصادی قرار دارد؛ اما کشوری که «دانش و مهندسیِ ساختِ یک کارخانه فولاد» را صادر میکند، به سطوح بالایی از پیچیدگی و در نتیجه، درآمدِ سرانه و توسعهیافتگی دست یافته است.
حرکت فولاد مبارکه در این مسیر، دقیقاً به معنای حرکت در جهت افزایش پیچیدگیِ اقتصادِ ملی و عبور از دام درآمدهای خام است.
با این حال، موفقیت در این مسیرِ بازگشتناپذیر و راهبردی، نیازمندِ مجموعهای از الزاماتِ جدی و همافزاست که فقدان هر یک از آنها میتواند کل پروژه را با مخاطره مواجه کند.
نخستین الزام، ایجاد زیرساختهای حقوقی و اجراییِ مستحکم برای «حفاظت از مالکیت معنوی» است.
ورود به بازار فروش دانش و لایسنس، بدون داشتن یک نظام حقوقیِ قدرتمند برای ثبت اختراع، حفاظت از اسرار تجاری و پیگیریِ حقوقیِ تخلفات، عملاً غیرممکن و پرریسک است.
دومین الزام، بازاریابیِ هوشمندانه و تهاجمی برای «برندِ تکنولوژیکِ ایرانی» در بازارهای بینالمللی است.
بازارِ فروش دانش فنی، بازاری انحصاری و مبتنی بر اعتبار است. مشتریانِ بینالمللی باید اطمینان حاصل کنند که تکنولوژیِ ایرانی از استانداردهای جهانی، کاراییِ اثباتشده و قابلیت رقابت برخوردار است.
این نیازمند سرمایهگذاری در دیپلماسی علمی، حضور در نمایشگاههای معتبر بینالمللی و اخذ تأییدیهها و استانداردهای جهانی است.
سومین و شاید مهمترین الزام، مدیریت هوشمندانه و تدریجی «گذار فرهنگی» در سطح سازمان است.
یک سازمان بزرگ تولیدی که دههها با منطق «تناژ و تولید انبوه» اداره شده است، به طور طبیعی در برابر پذیرش منطق جدیدِ «خلاقیت، نوآوری، ریسکپذیری و فروش دانش» مقاومت نشان خواهد داد.
تغییر ذهنیت کارکنان و مدیران از سنجش موفقیت با «تعداد تُنهای خروجی» به سنجش آن با «تعداد لایسنسهای صادراتی، تعداد ثبت اختراعات و میزان درآمدِ حاصل از فروش دانش»، یک پروژهی بلندمدت و حساس فرهنگی است که نیازمند برنامهریزی دقیق، آموزش مستمر و الگوسازیِ مؤثر است.
این تحولِ تاریخی، در نهایت، چهره فولاد مبارکه را از یک کارخانهی بزرگ و صرفاً تولیدی، به یک «مغز صنعتی» تمامعیار و پویا تبدیل خواهد کرد.
مغزی که نه تنها چرخهای صنعت کشور را میچرخاند، بلکه قادر است مسیر توسعه صنعتی ایران را برای دهههای آینده ترسیم و هدایت کند.
در این معماریِ نوین، مهندسیِ ایرانی دیگر یک مهارتِ تقلیدی یا یک دانشِ وارداتی نیست، بلکه به یک «زبانِ مشترک فنی و راهبردی» در سراسر منطقه تبدیل خواهد شد.
این، چشماندازی است که فراتر از اهداف و منافع یک شرکت واحد، آینده صنعت و اقتصاد ایران را در یک نقشه راهِ جهشی و تحولآفرین قرار میدهد؛ نقشهراهی که در آن فولاد مبارکه به نمادی از «خودباوریِ فناورانه» و «عبور از مرزهای دانش» بدل میشود و الگویی قابل اتکا برای سایر صنایع سنگین و مادر کشور فراهم میآورد تا مسیر مشابهی را برای تحقق اقتصاد مقاومتی و دانشبنیان واقعی طی کنند.
