پس از بروز نشتی و آسیب به مسجد جامع، مدیر پایگاه جهانی این اثر تاریخی از قطع آب و لزوم ورود همه نهادها برای بررسی و رفع مشکل خبر داد.

وی احتمال داد منشأ حادثه لوله آب‌وفاضلاب بوده و تا برگزاری جلسه‌ای مشترک، جریان آب متوقف شده است.

برای بررسی ابعاد فنی و کارشناسی این موضوع، گفت‌وگویی با سعید شمسایی، مدیر ارتباطات فنی آبفای استان اصفهان انجام داد تا مشخص شود آیا این نشت ناشی از شبکه آب‌وفاضلاب است یا تغییرات اخیر در سازه بنا، عامل اصلی آسیب‌ها بوده است.

سعید شمسایی، مدیر دفتر مطالعات و بررسی‌های فنی آبفای استان اصفهان اظهار کرد: مسجد جامع عتیق به دلیل قدمت تاریخی آن، برای ما اهمیت ویژه‌ای دارد.

به‌عنوان شرکت آب‌وفاضلاب، ماندگاری و دوام این سازه برایم بسیار مهم است و به‌هیچ‌وجه نگاه محوری، شرکتی یا موضعی وجود ندارد. هر کاری که لازم باشد و بتوانم انجام بدهم، مطمئناً انجام می‌دهم.

وی افزود: شرکت آب‌وفاضلاب در مجموع دو خدمت به شهروندان ارائه می‌دهد که اطراف مسجد هم از این قاعده مستثنا نیست؛ یکی بحث انتقال آب و دیگری بحث جمع‌آوری فاضلاب. در حوزه آب، در معابر اطراف مسجد لوله‌های آب وجود دارد، به‌ غیر از سمت گنبد تاج‌الملک که آنجا شبکه آب نداریم، اما در سایر قسمت‌ها شبکه آب فعال است.

مدیر دفتر مطالعات و بررسی‌های فنی آبفای استان اصفهان بیان کرد: برای اینکه بتوانیم این موضوع را بررسی کنیم، تجهیزات و وسایلی داریم، به‌خصوص دستگاه اولتراسونیک که همکاران ما با آن هرگونه صدای نشتی احتمالی را بررسی می‌کنند.

این دستگاه نشت‌یاب است و ما آن را بادقت بالا، در زمان و با استمرار زیاد به محل بردیم و سعی کردیم اگر کوچک‌ترین موردی وجود دارد، پیدا کنیم تا مشکل برطرف شود. این بررسی‌ها مربوط به پنج یا شش ماه قبل است.

شمسایی توضیح داد: ما کل محدوده را اسکن کردیم و هیچ‌گونه نشتی در آنجا وجود نداشت؛ یعنی هیچ آیتمی که نشان دهد لوله‌ای نشت کرده یا آبی در حال نفوذ است، مشاهده نشد. گزارش این بررسی‌ها کاملاً موجود و مستند است و در این قضیه خیال ما از بابت بحث نشت آب کاملاً راحت شد.

وی تأکید کرد: در نظر داشته باشید لوله‌های آب به‌ هرحال متعارفند و ممکن است حادثه‌ای برایشان پیش بیاید، اما تا الان هیچ مشکل خاصی در این محدوده نداشته‌ایم و اگر هم حادثه‌ای ایجاد شود، حداکثر ظرف یک ساعت کاملاً برطرف می‌شود و موضوعی نیست که بتواند دورتادور سازه را درگیر کند یا مشکلی ایجاد کند، بنابراین از نظر شبکه آب در این محدوده مشکلی وجود ندارد.

مدیر دفتر مطالعات و بررسی‌های فنی آبفای استان اصفهان در بخش دیگری از صحبت‌های خود به موضوع فاضلاب اشاره و تصریح کرد: مورد بعد، بحث فاضلاب است. سن شبکه فاضلابی که آنجا اجرا شده نزدیک به ۳۵ یا ۳۶ سال است. عمق لوله فاضلاب تقریباً هفت متر پایین‌تر از سطح زمین است که به آن منفی هفت می‌گوییم.

از این تراز به‌ هیچ‌وجه، هیچ‌گونه رطوبتی از داخل زمین به بالا نمی‌آید و این موضوع کاملاً تخصصی است.

از این تراز به‌هیچ‌وجه هیچ‌گونه رطوبتی از داخل زمین به سمت بالا نفوذ نمی‌کند و این موضوع کاملاً تخصصی است.

شمسایی ادامه داد: حتی اگر آب در تراز پایین قرار گیرد، نهایتاً به دلیل خاصیت مویینگی تنها یک تا دو متر بالا می‌آید و بیش از این امکان صعود ندارد، بنابراین نمی‌تواند به سازه برسد یا از دیوار حرکت کند.

به همین دلیل، وجود فاضلاب در آن محدوده نیز منتفی است.

با این‌حال، ما دستگاهی داریم که به‌صورت ویدئویی عمل می‌کند و به آن CCTV می‌گویند. این دستگاه یک دوربین رباتیک است که داخل لوله‌های فاضلاب فرستاده می‌شود و ما تمام لوله‌ها و تمام درزهای آن‌ها را با این دستگاه بررسی و کنترل کردیم.

وی بیان کرد: بررسی‌های انجام‌شده مربوط به حدود پنج تا شش ماه گذشته است و این بررسی‌ها نیز جدید بوده‌اند.

در این مدت هیچ‌گونه مشکلی در شبکه فاضلاب مشاهده نشده و حتی در حال حاضر نیز مشکلی در این زمینه وجود ندارد.

همچنین این امکان فراهم است تا افراد با مراجعه حضوری، موقعیت‌ها را از نزدیک بررسی کنند و اطمینان حاصل شود که هیچ مشکلی در لوله‌های فاضلاب وجود ندارد.

شبکه‌های آب‌وفاضلاب اطراف مسجد جامع اصفهان هیچ‌گونه نشتی ندارند

مدیر دفتر مطالعات و بررسی‌های فنی آبفای استان اصفهان ادامه داد: با این‌ حال، به‌عنوان یک شهروند، هدف من این است که منشأ اصلی مشکل مشخص و برطرف شود.

اتفاقات و تغییراتی که در اطراف مسجد رخ داده است، باعث شده پس از این تغییرات، نم و رطوبت روی دیوارها مشاهده شود. یکی از مهم‌ترین این تغییرات، ایجاد گذر و معبر پیرامون مسجد است که سطح آن حدود دو متر بالاتر از تراز مسجد قرار گرفته است.

در این افزایش تراز، لازم بود تمامی ملاحظاتی که بیش از هزار سال پیش در اجرای این معبر رعایت شده بود، در این دو متر افزایش نیز اجرا شود، اما چنین اقدامی صورت نگرفته است.

شمسایی با اشاره به مشکلات فنی ایجادشده توضیح داد: در این محدوده کانال‌هایی وجود دارد که وظیفه آن‌ها جمع‌آوری و هدایت رطوبت خاک است و به آن‌ها اصطلاحاً «ناکِش» گفته می‌شود.

این کانال‌ها به‌درستی اجرا نشده‌اند و نمی‌توانند رطوبت خاک و زمین را جذب و از محدوده خارج کنند. این موضوع یکی از بزرگ‌ترین مشکلات فعلی است.

وی بیان کرد: مشکل دیگر، وجود چاه‌های جذبی در اطراف مسجد است؛ به‌گونه‌ای که هرگونه بارندگی، برف یا حتی آبی که توسط مردم ریخته می‌شود، به‌صورت مستقیم و سریع وارد این چاه‌ها می‌شود.

در بارندگی‌های اخیر نیز، همان‌گونه که در جلسه‌ای با حضور مدیریت مدیرکل بحران استانداری اصفهان مطرح شد، اعلام شد که چاه‌های جذبی پر از آب شده‌اند.

مدیر دفتر مطالعات و بررسی‌های فنی آبفای استان اصفهان ادامه داد: علت این موضوع این است که تمام آب باران وارد این چاه‌ها می‌شود.

دیواره این چاه‌ها خاکی است و بعد از مدتی، آب در بافت خاک نفوذ می‌کند. این نفوذ که ماهیت چاه جذبی هم همین است، باعث می‌شود رطوبت وارد خاک و سپس وارد دیوارها شود و از داخل مسجد به‌صورت نم و رطوبت قابل‌مشاهده باشد. این موضوع یکی دیگر از مشکلات اساسی این محدوده است.

شمسایی به عامل بعدی اشاره کرد و گفت: معابر اطراف مسجد به‌گونه‌ای اجرا شده‌اند که شیب‌بندی آن‌ها اغلب به سمت دیوار مسجد است و آب را به سمت دیواره‌ها هدایت می‌کند.

ما به همراه مدیرکل مدیریت بحران از این محدوده بازدید داشتیم و این موضوع همان جا مشاهده و تأیید شد.

وی افزود: به‌ویژه در محدوده تاج‌الملک، اگر حتی یک قطره باران ببارد، به‌راحتی به دیوار مسجد می‌چسبد.

شیب‌بندی معبر، پیاده‌رو و حتی بازار اطراف، به‌صورت مستقیم آب را به سمت دیواره‌های مسجد هدایت می‌کند که این موضوع یک ایراد جدی محسوب می‌شود.

مدیر دفتر مطالعات و بررسی‌های فنی آبفای استان اصفهان خاطرنشان کرد: علاوه بر این موارد، ناودان‌های خود مسجد نیز به‌صورت اساسی مشکل دارند و به‌شدت دچار نشتی‌اند.

در حال حاضر هم اگر بازدید شود، مشخص است که آب به‌جای هدایت به کوچه، به دیوار مسجد می‌چسبد و روی دیوار حرکت می‌کند.

شمسایی ادامه داد: این آب از بخش‌های مختلف و از بین آجرها نفوذ می‌کند.

ملات‌های قدیمی به‌کار رفته در بنا به‌راحتی رطوبت را عبور می‌دهند و همین مسئله باعث می‌شود رطوبت از داخل مسجد هم قابل‌مشاهده باشد.

در مجموع، نزدیک به پنج یا شش عامل اصلی وجود دارد که موجب بروز این مشکلات اساسی در دیوارها و ایجاد رطوبت شده‌اند.

وی تأکید کرد: به‌عنوان مسئول و نماینده شرکت آب‌وفاضلاب، اگر به من بگویند فردا صبح تمام لوله‌های آن محدوده را اصلاح کن، حتی با هزینه خودمان این کار را انجام می‌دهیم،

اما واقعیت این است که مشکل با این کار برطرف نمی‌شود، زیرا منشأ مشکل، شبکه آب‌وفاضلاب نیست، بلکه معابر اطراف، شیب‌بندی‌ها، چاه‌های جذبی و ناودان‌های و ناکش‌های مسجد است که باید اصلاح شوند.

مدیر دفتر مطالعات و بررسی‌های فنی آبفای استان اصفهان اظهار کرد: شبکه آب داخل شهر یک شبکه با قدمت نسبتاً بالا است و ایجاد حادثه در شبکه و معابر، موضوعی کاملاً طبیعی است.

در هر نقطه‌ای ممکن است به دلیل تغییرات فشار شبکه، شکستگی ایجاد شود.

این شبکه پویا و متحرک است، اما نکته مهم، سرعت عمل شرکت آب‌وفاضلاب است؛ به‌طوری‌که معمولاً حداکثر ظرف یک تا دو ساعت مشکل به‌طور کامل برطرف می‌شود.

شمسایی ادامه داد: در همان حادثه‌ای که فیلم آن منتشر شد، اتفاق در همان روز رخ‌داده بود و کمتر از دو ساعت بعد، حتی در حضور نیروهایی که در محل بودند، لوله به‌طور کامل مسدود و مشکل رفع، خاک‌ریزی انجام و محل جمع‌آوری شد. این موضوع یک حادثه نقطه‌ای بود.

وی در توضیح جنس لوله‌ها تصریح کرد: لوله‌های چدنی، جزء بهترین لوله‌ها از نظر انتقال آبند. ممکن است حادثه برای آن‌ها پیش بیاید، اما از نظر کیفیت، چدن یکی از بهترین گزینه‌هاست.

بعد از آن پلی‌اتیلن و سپس سایر جنس‌ها قرار می‌گیرند.

لوله چدنی مقاومت بالایی در برابر بار ترافیکی و بارهای سطحی دارد و فشار داخلی شبکه آب را به‌خوبی تحمل می‌کند.

به همین دلیل نه‌تنها ما، بلکه در سطح جهانی، چدن به‌عنوان یک جنس مناسب و باکیفیت شناخته می‌شود.

مدیر دفتر مطالعات و بررسی‌های فنی آبفای استان اصفهان خاطرنشان کرد: در همان حادثه از دو ساعت بعد مشکل به‌طور کامل برطرف شد.

این در حالی است که مسجد جامع دارای مساحت بسیار زیاد و معابر گسترده‌ای در اطراف خود است و رطوبت در تمام این محدوده‌ها مشاهده می‌شود.

این موضوع نشان می‌دهد که یک حادثه نقطه‌ای نمی‌تواند عامل چنین آسیب گسترده‌ای باشد.

شمسایی تأکید کرد: نکته مهم‌تر این است که در محدوده تاج‌الملک، شرکت آب‌وفاضلاب هیچ‌گونه تأسیساتی ندارد؛ نه شبکه آب و نه شبکه فاضلاب. با این‌ حال، رطوبت در همان بخش به‌صورت کامل دیواره‌ها را تخریب کرده است.

این موضوع نشان می‌دهد که آب‌وفاضلاب در این بخش هیچ نقش مثبت یا منفی نداشته‌اند.

وی با اشاره به تأثیر تردد وسایل نقلیه در گذر بیان کرد: در محدوده‌ای که حدود دو متر افزایش تراز انجام شده، بخشی از لوله‌های آب‌وفاضلاب نیز در همان لایه‌ها دفن شده‌اند.

در زمان اجرای این عملیات، مشخص نیست پیمانکار به چه شکل کار کرده است.

بار ترافیکی می‌تواند مؤثر باشد، اما حتی در این شرایط هم لوله چدنی بهترین عملکرد را دارد.

اگر جنس لوله پلی‌اتیلن بود، بسیار زودتر دچار آسیب و شکستگی می‌شد.

مدیر دفتر مطالعات و بررسی‌های فنی آبفای استان اصفهان خاطرنشان کرد: در تصاویر و فیلم‌ها مشخص است که سطح بیرونی لوله دچار زنگ‌زدگی شده، اما این به معنای فرسودگی و تخریب عملکردی نیست.

لوله از داخل کاملاً سطحی بهداشتی دارد و از نظر کمی و کیفی مشکلی برای آب ایجاد نمی‌کند.

آسیب احتمالی می‌تواند ناشی از بار ترافیکی باشد که آن هم به‌صورت نقطه‌ای رخ داده و بلافاصله برطرف شده است.

ضمن اینکه، شرکت آب‌وفاضلاب اعلام کرده است در هر نقطه‌ای که نیاز باشد و در صورتی که اصلاح شبکه بتواند مشکل را برطرف کند، حتماً وارد عمل می‌شود.

این شرکت با آمادگی کامل برای همکاری، هم‌زمان با تشکیل کارگروهی از سوی استانداری و پیگیری‌های انجام‌شده، موضوع را به‌صورت کارشناسی دنبال می‌کند.

شمسایی با تأکید بر لزوم انجام بررسی‌های جامع و مهندسی درباره مشکلات ایجادشده در مسجد جامع اظهار کرد: باید یک بار دیگر، بدون پیش‌داوری، مسائل به‌صورت فنی و اصولی بررسی شود تا بتوان به راه‌حل‌های منطقی و مهندسی رسید.

ما به‌عنوان یک شرکت، در خدمت این کارگروهیم و آمادگی داریم هر کمکی که لازم باشد، ارائه دهیم تا مسیر اصلاح به‌درستی طی شود.

وی در پاسخ به این پرسش که آیا این روند فقط شامل مسجد جامع می‌شود یا بناهای تاریخی دیگر را هم دربرمی‌گیرد، گفت: این موضوع می‌تواند درباره بناهای دیگری مانند مسجدسید یا حمام علیقلی‌آقا هم مصداق داشته باشد، اما در حال حاضر تمرکز بر مسجد جامع است و هر تغییری که ایجاد می‌شود باید دقیقاً متناسب با معماری و شرایط سازه‌ای همان بنا باشد.

مدیر دفتر مطالعات و بررسی‌های فنی آبفای استان اصفهان با بیان مثالی در این زمینه توضیح داد: فرض کنید در یک ساختمان مسکونی، دیواری بدون توجه به اصول معماری یا سازه‌ای حذف یا اضافه شود؛ طبیعی است که این تغییر به طبقات بالا یا پایین آسیب می‌زند.

در مسجد جامع هم دقیقاً چنین اتفاقی افتاده است؛ تغییری ایجاد شده که با ساختار اولیه هم‌خوانی ندارد و همین موضوع، منجر به بروز مشکل شده است.

شمسایی ادامه داد: وقتی تغییری با فلسفه و منطق اولیه بنا سازگار نباشد، باید مجدداً اصلاح و به حالت درست بازگردانده شود.

این مسئله در بناهای تاریخی اهمیت دوچندان دارد، چرا که کوچک‌ترین مداخله نادرست می‌تواند یک سیستم کارآمد تاریخی را برای همیشه از بین ببرد.

وی با اشاره به تجربه‌ای تاریخی از حمام شیخ‌بهایی افزود: در حمام شیخ‌بهایی سیستمی وجود داشت که گفته می‌شود با دو شعله یا شمع کوچک، کل حمام را گرم می‌کرد.

زمانی برای کشف فرمول این سیستم، آن را تخریب کردند، اما پس از آن دیگر کسی نتوانست آن را به شکل اولیه بازگرداند. در واقع، فلسفه اصلی طراحی از بین رفت و این یک خسارت جبران‌ناپذیر بود.

مدیر دفتر مطالعات و بررسی‌های فنی آبفای استان اصفهان تأکید کرد: مسجد جامع نیز از این قاعده مستثنا نیست.

تغییری که امروز در آن ایجاد شده، با منطق و طراحی روز اول هم‌خوانی ندارد و باید با دقت مهندسی، به وضعیت اولیه بازگردانده شود.

شمسایی درباره بحث لوله‌کشی فاضلاب اضافه کرد: لوله‌های فاضلاب مربوط به ۳۵ سال پیش است.

اگر این لوله‌ها از همان زمان دچار نشتی بودند، قطعاً تا امروز کل ساختمان دچار نشست یا تخریب جدی می‌شد. این موضوع نشان می‌دهد که مشکل، مربوط به تغییرات سال‌های اخیر است، نه ساختار قدیمی بنا، تغییرات انجام‌شده باید دوباره به‌صورت مهندسی بررسی و اصلاح شوند تا مسجد جامع به شرایط سازگار با ساختار اولیه خود بازگردد.